OIKOS

Preambuła

OIKOS jest dziełem inspirowanym Ewangelią, katolicką wizją człowieka i duchowością św. Franciszka z Asyżu. Ośrodek jest miejscem, w którym każdy człowiek może na nowo odnaleźć swoje miejsce: w sobie, w relacjach z innymi, w społeczeństwie i w relacji z Bogiem.

Przyjmujemy każdego człowieka z jego historią, ranami, trudnościami, pytaniami i nadziejami. Nie uzależniamy szacunku dla osoby od jej poglądów, sytuacji życiowej czy historii.

OIKOS nie jest instytucją światopoglądowo neutralną. Źródła naszej tożsamości i wartości, jakie przyjmujemy, wyznaczają sposób rozumienia człowieka i celu udzielanej pomocy.

Chcemy łączyć kompetencje profesjonalne z troską o całego człowieka, pamiętając, że pomoc psychologiczna, społeczna, wychowawcza i duchowa mają swoje własne metody i granice.

I. WIZJA OIKOS

1. Człowiek jest osobą

U podstaw działalności OIKOS stoi przekonanie, że każdy człowiek posiada niezbywalną godność. Nie jest ona zależna od jego sukcesów, zdrowia, sprawności, historii, sytuacji rodzinnej, przekonań religijnych czy kondycji moralnej.

Człowiek nie może być więc sprowadzony do jednej cechy, diagnozy, zachowania, problemu psychologicznego, doświadczenia seksualnego czy społecznej etykiety. Dlatego w OIKOS patrzymy na człowieka całościowo.

2. Człowiek jest zdolny do rozwoju

Nie definiujemy człowieka wyłącznie przez jego przeszłość ani przez jego obecne trudności.

Wierzymy w możliwość wzrostu, dojrzewania, odbudowy relacji, podejmowania odpowiedzialności, przezwyciężania destrukcyjnych schematów i odnajdywania sensu.

Pomoc nie polega jedynie na usunięciu objawu. Jej celem jest, na miarę możliwości konkretnej osoby, wspieranie jej w coraz bardziej dojrzałym i odpowiedzialnym życiu.

3. Prawda i wolność należą do dobra człowieka

W OIKOS nie przeciwstawiamy prawdy wolności. Wolność rozumiemy nie jako możliwość realizowania każdej potrzeby czy impulsu, lecz jako zdolność osoby do świadomego i odpowiedzialnego kierowania własnym życiem.

Nie narzucamy człowiekowi gotowych odpowiedzi, ani nie utwierdzamy go w każdym sposobie rozumienia samego siebie. Towarzyszymy w uczciwym rozeznawaniu własnej sytuacji, możliwości, odpowiedzialności i dobra.

4. Człowiek jest istotą relacyjną

Człowiek potrzebuje relacji: z rodziną, przyjaciółmi, wspólnotą i społeczeństwem.

Jednym z celów OIKOS jest zatem reintegracja, tj. pomoc w odbudowywaniu zdolności do tworzenia zdrowych, odpowiedzialnych i opartych na szacunku relacji.

5. Wierzymy w integralność osoby

Poszczególne sfery człowieczeństwa: psychiczna, cielesna, relacyjna, aksjologiczna, moralna i duchowa zachowują swoją odrębność, ale nie mogą być rozpatrywane w całkowitym oderwaniu od siebie. Właściwe rozumienie człowieka wymaga uwzględnienia ich wzajemnych odniesień i oddziaływań, bez redukowania jednej sfery do drugiej

OIKOS przyjmuje zatem integralną wizję człowieka. Nie oznacza to jednak mieszania kompetencji różnych dziedzin: psychologii, pedagogiki, pracy socjalnej czy duszpasterstwa.

Sfery te nie wykluczają się, ani się wzajemnie nie zastępują. Współpraca specjalistów w każdej z nich służy człowiekowi szukającemu pomocy w OIKOS.

II. MISJA OIKOS

Misją OIKOS jest towarzyszenie osobom doświadczającym kryzysu, trudności życiowych, wykluczenia lub rozpadu więzi oraz wspieranie ich w odzyskiwaniu podmiotowości, odpowiedzialności, zdolności do relacji i miejsca we wspólnocie.

Realizujemy tę misję poprzez:

• pomoc psychologiczną i psychoterapeutyczną prowadzoną zgodnie z aktualną wiedzą i zasadami etyki zawodowej;
• pomoc pedagogiczną i wychowawczą;
• działania na rzecz reintegracji społecznej;
• budowanie wspólnoty i odpowiedzialnych relacji;
• pomoc w rozwiązywaniu kryzysów życiowych;
• towarzyszenie duchowe;
• tworzenie przestrzeni sprzyjającej refleksji nad sensem życia i odpowiedzialnością człowieka;
• współpracę specjalistów różnych dziedzin.

Nasza pomoc ma być jednocześnie profesjonalna, ludzka i zakorzeniona w chrześcijańskiej wizji człowieka.

III. ZASADY PRACY Z OSOBAMI KORZYSTAJĄCYMI Z POMOCY

1. Szacunek dla każdego człowieka

Każda osoba zgłaszająca się do OIKOS jest traktowana z szacunkiem.

Nie akceptujemy poniżania, wyśmiewania, pogardy, przemocy, stygmatyzowania ani niesprawiedliwej dyskryminacji. Dotyczy to również osób, których sposób życia lub przekonania pozostają w napięciu z katolicką wizją człowieka lub osobistym przekonaniem danego specjalisty.

2. Pomoc nie jest indoktrynacją

Pracownik OIKOS nie może wykorzystywać relacji zawodowej do narzucania podopiecznemu własnych poglądów politycznych, światopoglądowych, religijnych lub obyczajowych.

Szczególną ostrożność należy zachować w sytuacji nierównowagi kompetencji i autorytetu, jaka występuje pomiędzy specjalistą a osobą szukającą pomocy.

Celem pracy specjalisty jest dobro osoby korzystającej z pomocy, a nie przekonanie jej do osobistych poglądów pracownika.

3. Uczciwość intelektualna

W OIKOS szczególnie dbamy o rzetelność i uczciwość intelektualną w obszarach:

• faktów empirycznych i wyników badań oraz ich interpretacji;
• aktualnego stanu wiedzy przyrodniczej i społecznej;
• hipotez i interpretacji naukowych;
• stanowisk etycznych i filozoficznych oraz teologicznych;
• przekonań religijnych;
• osobistych opinii pracownika.

Oddzielamy własne przekonania i opinie od twierdzeń, których uzasadnienie wynika z metod i dowodów właściwych dla nauki. Jeżeli w danej kwestii nie ma wystarczających podstaw naukowych lub istnieje istotny spór co do wyników badań, nie przedstawiamy żadnego z konkurencyjnych stanowisk jako bezspornego ustalenia nauki.

Sam fakt aktualności twierdzeń nie nadaje im cechy wystarczającej wiarygodności. Mogą bowiem istnieć wyniki wadliwe metodologicznie, nieodtwarzalne, kontrowersyjne albo po prostu jeszcze niewystarczająco potwierdzone. Rozstrzygający może być stopień uzasadnienia oraz konsensus tam, gdzie on rzeczywiście istnieje.

Oddzielamy również twierdzenia światopoglądowe od twierdzeń uzasadnianych wynikami badań empirycznych.

4. Nauka i wiara

OIKOS szanuje wiedzę naukową i korzysta z osiągnięć współczesnej psychologii, psychiatrii, pedagogiki, medycyny i innych dziedzin potrzebnych do profesjonalnej pomocy.

Jednocześnie uznajemy, że nauki empiryczne nie odpowiadają samodzielnie na wszystkie pytania dotyczące człowieka, jego godności, sensu życia, dobra moralnego, odpowiedzialności czy celu ludzkiego życia.

Wiedza naukowa stanowi podstawę profesjonalnej pomocy w zakresie, w którym nauki empiryczne dostarczają uzasadnionych odpowiedzi. 

Przekonania religijne, filozoficzne i światopoglądowe dostarczają ram interpretacyjnych i wartości, które pomagają człowiekowi rozumieć własne doświadczenie oraz dokonywać wyborów. Pozwalają stawiać pytania o znaczenie tego, czego człowiek doświadcza, o dobro i zło, odpowiedzialność, relacje z innymi, własną godność oraz sposób, w jaki chce kształtować swoje życie.

W perspektywie chrześcijańskiej szczególne znaczenie ma przekonanie o niezbywalnej godności każdego człowieka, wynikającej z jego osobowej wartości, a także o jego zdolności do relacji, wolności, odpowiedzialności, miłości, przebaczenia i rozwoju. Perspektywa ta może stanowić ważną ramę rozumienia cierpienia, winy, nadziei, relacji z drugim człowiekiem i sensu życia.

Nie oznacza to jednak zastępowania wiedzy naukowej przekonaniami religijnymi. Tam, gdzie pytanie dotyczy faktów empirycznych i istnieją odpowiednie metody ich badania, odwołujemy się do wiedzy naukowej. Przekonania religijne, filozoficzne i światopoglądowe natomiast pomagają interpretować fakty, określać wartości i rozważać pytania, na które same badania empiryczne nie udzielają odpowiedzi.

5. Psychoterapia a duszpasterstwo

OIKOS, choć działa w sąsiedztwie klasztoru i jest zakorzeniony w chrześcijańskiej wizji człowieka, jest niezależną placówką prowadzącą działalność terapeutyczną i pomocową. Poszanowanie autonomii osoby korzystającej z pomocy obejmuje jej przekonania, światopogląd, sumienie oraz sposób przeżywania własnej duchowości.

W ramach ścisłej psychoterapii i pomocy psychologicznej OIKOS nie prowadzi się praktyk religijnych, takich jak wspólna modlitwa, liturgiczna lektura Pisma Świętego czy nauczanie religijne. Nie oznacza to jednak wyłączania duchowości, religijności ani odniesień do wartości i sumienia z refleksji nad doświadczeniem człowieka. Wymiary te mogą być uwzględniane w procesie psychoterapeutycznym, jeżeli mają znaczenie dla rozumienia trudności, przeżyć i zasobów pacjenta, z poszanowaniem jego przekonań, autonomii oraz granic zawodowych terapeuty. Psychoterapia zachowuje właściwe sobie cele, metody i standardy zawodowe, pozostając odrębną formą pomocy, a nie formą duszpasterstwa. Praktyki religijne i działania o charakterze duszpasterskim mogą być podejmowane wyłącznie w ramach wyraźnie wyodrębnionej i dobrowolnej działalności duszpasterskiej.

Nie oznacza to odrzucenia ani pomijania duchowego wymiaru życia człowieka. Duchowość, religijność i pytania dotyczące sensu życia mogą być ważnym elementem doświadczenia osoby korzystającej z pomocy. Jeżeli osoba sama wnosi te kwestie do procesu terapeutycznego, specjalista może je uwzględnić w pracy w sposób refleksyjny, wspierający i nienarzucający się, z zachowaniem granic własnych kompetencji zawodowych.

Jeżeli rozmowa dotyczy szczegółowych kwestii teologicznych, nauczania Kościoła lub rozeznania duszpasterskiego, specjalista nie powinien występować w roli, do której nie posiada odpowiedniego przygotowania. W takich sytuacjach właściwe jest, za zgodą osoby korzystającej z pomocy i z poszanowaniem jej autonomii, skorzystanie z konsultacji osoby posiadającej odpowiednie kompetencje teologiczne lub duszpasterskie.

Rozróżnienie pomiędzy psychoterapią a duszpasterstwem nie oznacza ich przeciwstawienia. Są to różne obszary pomocy, posiadające odmienne cele, kompetencje i metody. Mogą się wzajemnie uzupełniać, jeżeli zachowują swoje granice i wzajemny szacunek.

W perspektywie przyjmowanej przez OIKOS psychoterapia może służyć lepszemu rozumieniu własnych doświadczeń, emocji, relacji i sposobu funkcjonowania, natomiast duszpasterstwo odnosi ludzkie doświadczenie do relacji człowieka z Bogiem i życia wiary. Żaden z tych obszarów nie powinien zastępować drugiego.

6. Szczególna troska o osoby w kryzysie tożsamościowym i seksualnym

OIKOS przyjmuje osoby przeżywające trudności dotyczące swojej tożsamości, seksualności, relacji, orientacji seksualnej czy doświadczeń związanych z płcią.

Zadaniem specjalisty nie jest automatyczne potwierdzanie każdej interpretacji, jaką osoba formułuje na temat siebie.

Specjalista pomaga osobie rozumieć własne doświadczenia, emocje, potrzeby, relacje i odpowiedzialność, zachowując szacunek dla kontekstu jej życia, tożsamości społecznej, jej wolności i godności oraz dla tożsamości i misji OIKOS.

Jeżeli pojawiają się pytania dotyczące moralności, wiary lub nauczania Kościoła, są one podejmowane w sposób kompetentny i — w razie potrzeby — przy udziale osoby posiadającej odpowiednie przygotowanie teologiczne lub duszpasterskie.

IV. ZASADY DLA KADRY OIKOS

1. Lojalność wobec misji Ośrodka

Osoba podejmująca pracę w OIKOS powinna znać i respektować jego chrześcijański i franciszkański charakter. Nie wymagamy od pracownika zgodności wszystkich osobistych przekonań z przekonaniami Ośrodka. Wymagamy jednak, aby w ramach wykonywania obowiązków zawodowych działał zgodnie z misją OIKOS i nie podejmował działań mających na celu jej podważanie lub zmianę.

2. Prywatne przekonania a rola zawodowa

Każdy pracownik ma prawo do własnych przekonań i własnej historii. W kreacji wizerunku w mediach społecznościowych należy jednak dbać o wyraźne oddzielenie prywatnej aktywności i osobistych przekonań od działalności zawodowej i stanowiska OIKOS. Pracownik powinien unikać sytuacji, w których jego publiczna aktywność może być uzasadnioną podstawą do przypisywania OIKOS określonych poglądów, wartości lub stanowisk, których organizacja nie przyjmuje.

W ramach pracy w OIKOS powinien jednak umieć odróżnić: „tak uważam jako człowiek” od „tak wynika z wiedzy naukowej / tak wynika z nauczania Kościoła / tak wynika z zasad przyjętych przez OIKOS”.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne w pracy osób posiadających autorytet zawodowy.

3. Pracownik nie jest rzecznikiem własnego światopoglądu

Relacja specjalisty z osobą korzystającą z pomocy nie może być wykorzystywana do prowadzenia działalności światopoglądowej, politycznej lub ideologicznej.

Dotyczy to zarówno propagowania poglądów sprzecznych z misją OIKOS, jak i prób instrumentalnego wykorzystywania wiary katolickiej do wywierania presji na podopiecznych.

4. Kompetencje i granice

Każdy pracownik działa w granicach swoich kompetencji. Psycholog nie jest teologiem tylko dlatego, że pracuje w instytucji katolickiej.

Duszpasterz nie jest psychoterapeutą tylko dlatego, że towarzyszy osobie w kryzysie.

Nikt nie zastępuje lekarza.

W przypadku problemów wykraczających poza kompetencje pracownika należy korzystać z konsultacji, superwizji lub skierować osobę do odpowiedniego specjalisty.

5. Język szacunku

W OIKOS nie posługujemy się językiem pogardy wobec osób ani grup społecznych.

Dotyczy to również wypowiedzi na temat osób o różnych doświadczeniach życiowych, przekonaniach i sposobach określania własnej tożsamości, osób pozostających w trudnych sytuacjach rodzinnych czy osób, których zachowanie oceniamy moralnie negatywnie.

Można przedstawiać stanowisko katolickie jasno i jednoznacznie, nie odbierając przy tym drugiemu człowiekowi godności.

6. Odpowiedzialność za słowo

Pracownik OIKOS powinien mieć świadomość, że jego słowa mogą być odbierane jako wypowiedź przedstawiciela instytucji.

Dlatego szczególnej roztropności wymagają wypowiedzi formułowane wobec osób korzystających z pomocy, podczas zajęć, spotkań zespołu, szkoleń oraz w materiałach przedstawianych jako związane z OIKOS, w osobistych profilach w mediach społecznościowych.

OIKOS szanuje autonomię zawodową psychologa oraz innych specjalistów.

6. Autonomia specjalisty

Specjalista odpowiada za swoje profesjonalne decyzje dotyczące diagnozy, metod pracy, oceny stanu psychicznego osoby korzystającej z pomocy oraz stosowanych interwencji w zakresie wynikającym z jego wykształcenia, kompetencji, aktualnej wiedzy i zasad etyki zawodowej.

OIKOS nie ingeruje w profesjonalny osąd specjalisty nawet wtedy, gdy jego diagnoza lub ocena różni się od oczekiwań przełożonego.

Autonomia zawodowa pracownika nie oznacza dowolności ani prawa do działania całkowicie niezależnego od misji i zasad organizacji, w której pracuje. Oznacza prawo do samodzielnego wykonywania powierzonych obowiązków zgodnie z posiadanymi kompetencjami, wiedzą zawodową i zasadami etyki. Jednocześnie OIKOS, jako instytucja prowadząca określoną działalność, ma prawo wyznaczać jej cele, zakres i sposób organizacji.

Pracownik, przyjmując warunki współpracy z OIKOS, nie jest zobowiązany do przyjmowania wszystkich przekonań programowych Ośrodka jako własnych. Jest natomiast zobowiązany do respektowania jego misji i do niewykorzystywania swojej funkcji zawodowej do jej podważania lub prowadzenia działalności przeciwnej tej misji.

V. FRANCISZKAŃSKI CHARAKTER OIKOS

Franciszkański charakter OIKOS nie polega na łagodzeniu prawdy ani na rezygnacji z wymagań. Polega na sposobie, w jaki człowiekowi tę prawdę przekazujemy. Chcemy, aby w OIKOS spotykały się:

prawda — bez pogardy,

wymagania — bez przemocy,

wolność — bez relatywizmu,

miłosierdzie — bez pobłażliwości,

wiara — bez lęku przed rozumem,

nauka — bez ideologizacji.

Święty Franciszek uczy nas patrzeć na drugiego człowieka przede wszystkim jako na osobę, której należy się szacunek i dobro.

Dlatego człowiek przychodzący do OIKOS nie może być dla nas „przypadkiem”, „problemem”, „ideologicznym przeciwnikiem” ani „projektem do naprawienia”. Jest człowiekiem, któremu chcemy pomóc.

VI. ZOBOWIĄZANIE ZESPOŁU

Każdy członek zespołu OIKOS przyjmuje, że:

1. będzie szanował godność każdej osoby;
2. będzie działał w granicach swoich kompetencji;
3. będzie odróżniał wiedzę naukową od własnych przekonań;
4. będzie respektował chrześcijańską tożsamość Ośrodka;
5. nie będzie wykorzystywał swojej pozycji zawodowej do narzucania osobistych przekonań;
6. będzie unikał języka pogardy, stygmatyzacji i upokorzenia;
7. będzie gotowy do konsultowania sytuacji budzących poważne wątpliwości;
8. będzie pamiętał, że pierwszym celem jego pracy jest dobro osoby, której OIKOS służy;
9. będzie dbał o dobre imię Ośrodka poprzez uczciwość, profesjonalizm i odpowiedzialność;
10. będzie przyjmował, że prawda o człowieku wymaga zarówno szacunku dla rozumu i wiedzy naukowej, jak i otwarcia na wymiar moralny i duchowy osoby;
11. jest zobowiązany do poznawania i, w zakresie związanym z wykonywaną pracą, pogłębiania podstawowej wiedzy o chrześcijańskiej i katolickiej wizji człowieka, stanowiącej fundament tożsamości OIKOS, tak aby znał stanowisko Ośrodka i nauczanie Kościoła oraz potrafił świadomie określić ich relację do własnych przekonań. Wypowiedzi członków zespołu dotyczące wiary, chrześcijaństwa i nauczania Kościoła powinny być oparte na rzetelnej znajomości tych zagadnień, a nie na stereotypach, domysłach, zasłyszanych opiniach czy osobistych wyobrażeniach.

Zakończenie

OIKOS jest domem, a nie trybunałem, miejscem prawdy wypowiadanej z miłością, miejscem profesjonalnej pomocy, która nie redukuje człowieka do jego psychiki, diagnozy czy zachowania, miejscem chrześcijańskim, które nie boi się nauki, i miejscem korzystającym z nauki, które nie boi się mówić o sensie, odpowiedzialności i Bogu.